Jeżeli bodźce, aktywności lub sytuacje, które wcześniej wywoływały reakcje pozytywne, przestają generować jakiekolwiek uczucia przyjemności, a pacjent zgłasza subiektywne doświadczenie „braku emocji”, może to wskazywać na rozwój anhedonii. W artykule omawiamy potencjalne mechanizmy etiologiczne tego zaburzenia, jego zróżnicowaną manifestację kliniczną oraz aktualne możliwości terapeutyczne.
Anhedonia ‒ co to takiego?
Najprościej rzecz ujmując, anhedonia to brak odczuwania emocji czy też ‒ innymi słowy ‒ spłycenie emocjonalne u pacjenta. Określamy go jako osobę nieodczuwającą emocji jakichkolwiek. Pozytywnych, ale też negatywnych. Kogoś takiego nie tylko trudno ucieszyć, ale także wyprowadzić z równowagi. Kluczowe jest to, że brak uczuć nie jest chwilowy. Stan anhedonii może trwać tygodniami, miesiącami, a nawet latami.
Anhedonia jest zaburzeniem z zakresu dysfunkcji afektywnych, obejmujących regulację nastroju, emocji oraz aktywności układu nagrody. Może występować jako odrębna kategoria kliniczna, jednak najczęściej stanowi objaw towarzyszący epizodom depresyjnym. Ponadto może pojawiać się jako efekt uboczny stosowania niektórych farmaceutyków lub jako konsekwencja odstawienia substancji psychoaktywnych, takich jak alkohol.
Bywa, że problemy z odczuwaniem emocji pojawiają się w wyniku traumatycznego wydarzenia albo długotrwałego stresu. Na prawdopodobieństwo wystąpienia choroby wpływają także geny.
Anhedonia ‒ objawy
Jakie odczucia zgłasza osoba doświadczająca anhedonii? W istocie – bardzo niewiele. Pacjenci często opisują swoje funkcjonowanie jako „brak emocji” lub „niemożność odczuwania przyjemności”. Należy podkreślić, że nie jest to jedynie subiektywna deklaracja, lecz realna utrata zdolności do generowania i podtrzymywania reakcji afektywnych. Osoba z anhedonią wykazuje znaczące obniżenie wrażliwości na bodźce nagradzające, co przekłada się na trudność w doświadczaniu radości, satysfakcji, ekscytacji czy motywacji do podejmowania aktywności.
Brak odczuwania przyjemności często współwystępuje z redukcją całego spektrum emocjonalnego – zarówno pozytywnego, jak i negatywnego. W przeciwieństwie do dysforii, w anhedonii nie dochodzi do zastąpienia dawniej przyjemnych doświadczeń emocjami przykrymi; raczej przestają one wywoływać jakąkolwiek reakcję afektywną. Dominującym obrazem klinicznym staje się więc emocjonalne spłycenie oraz wyraźna obojętność wobec bodźców, które wcześniej miały istotne znaczenie motywacyjne lub emocjonalne.
Brak emocji i odczuwania uczuć to podstawowe objawy tego zaburzenia. Jakie inne symptomy mogą towarzyszyć anhedonii?
- brak zainteresowania tym, co wcześniej sprawiało radość (pracą, hobby, przyjaciółmi);
- zmniejszone zainteresowanie relacjami i izolacja społeczna (unikanie rodziny, znajomych);
- utrata motywacji do podejmowania jakichkolwiek aktywności;
- luki we wspomnieniach (nie tylko brak pozytywnych emocji, ale też trudności z przypomnieniem sobie miłych rzeczy z przeszłości);
- mniejsza wrażliwość na bodźce zmysłowe (np. utrata apetytu);
- obojętność wobec przyszłości, brak planów i marzeń;
- pustka emocjonalna, wyobcowanie i samotność;
- objawy somatyczne: zmęczenie, problemy ze snem albo nadmierna senność.
Anhedonia ‒ leczenie
Narzędziem wykorzystywanym w diagnozowaniu anhedonii jest SHAPS, czyli kwestionariusz Skali Odczuwania Przyjemności. Pacjent odpowiada w nim na szereg pytań dotyczących aktywności potencjalnie sprawiających radość, a na podstawie wyników specjalista orzeka, z jakim stopniem choroby mamy do czynienia.
Jak leczyć anhedonię?
Kluczową rolę odgrywa psychoterapia, szczególnie w nurcie psychodynamicznym lub psychoanalitycznym.
W tych podejściach terapeutycznych praca koncentruje się na odkrywaniu i rozumieniu nieświadomych konfliktów, które wpływają na zdolność pacjenta do przeżywania przyjemności i emocjonalnej bliskości. Terapeuta pomaga pacjentowi zauważyć powtarzające się wzorce relacyjne, mechanizmy obronne oraz sposoby unikania emocji, które mogą prowadzić do emocjonalnego „odrętwienia”.
Proces terapeutyczny obejmuje:
• pogłębianie świadomości własnych uczuć i motywów,
• analizę trudności w przeżywaniu przyjemności i bliskości,
• odbudowywanie zdolności do przeżywania emocji poprzez relację terapeutyczną,
• stopniowe integrowanie doświadczeń emocjonalnych, które wcześniej były wypierane lub odcinane.
Celem terapii psychodynamicznej i psychoanalitycznej jest przywrócenie naturalnej zdolności do przeżywania radości, zainteresowania, przyjemności oraz pełniejszej gamy emocji, a także trwała zmiana u podstaw problemu – nie tylko redukcja objawów.
Niekiedy wsparciem w leczeniu anhedonii jest farmakoterapia. Psychoterapeuci podkreślają też rolę stylu życia w przypadku niezdolności do odczuwania wrażeń. Sport, zdrowe odżywianie, odpowiednia ilość snu ‒ to ważne aspekty dla osób, które cierpią na brak radości z życia.
Jeśli czujesz, że znajdujesz się w takim momencie w życiu, kiedy nic Cię nie cieszy, nie zwlekaj! Umów się na spotkanie ze specjalistą, np. takim z centrum psychologicznego BrainHELP, i zapewnij sobie dostęp do rozmaitych emocji.
